Etty Hillesum

Onderzoeks centrum

INTRODUCTIE

family_2 (2)

Etty_3 (1)

ESTHER (ETTY) HILLESUM,MIDDELBURG 15 JANUARI 1914 – AUSCHWITZ OMSTREEKS 30 NOVEMBER 1943

Etty Hillesum werd op 15 januari 1914 in het ouderlijke huis aan het Molenwater te Middelburg geboren. Haar vader dr. Louis Hillesum (1880-1943) was daar leraar klassieke talen. Na aanstellingen in Hilversum, Tiel en Winschoten werd hij in 1928 rector van het Stedelijk Gymnasium in Deventer, waar hij in 1924 was komen werken. Haar moeder, Rebecca Hillesum-Bernstein (1881-1943), kwam oorspronkelijk uit Rusland. In 1907 was zij naar Amsterdam gekomen, waar zij in 1912 met Louis Hillesum trouwde. Etty had twee jongere broers, Jaap en Mischa. Jaap (1916-1945) werd arts en Mischa (1920-1943) was een begaafd pianist.

Etty_2 (1)In 1932 ging Etty Hillesum met het diploma gymnasium alfa op zak rechten studeren in Amsterdam. Na haar doctoraal examen rechten in 1939 ging zij verder met de studie van Slavische talen in Amsterdam en Leiden. Tijdens haar studententijd in Amsterdam bewoog Etty Hillesum zich in linkse kringen zonder zich aan een bepaalde partij te willen binden. Zij had veel vrienden, met wie zij een levendig contact onderhield. Door de vervolging in Duitsland waren er ook Duitse Joden naar Amsterdam uitgeweken, die een eigen cultuur met zich meebrachten. Voor Etty Hillesum was dit een interessante wereld. Onder deze vluchtelingen bevond zich ook de chiropsycholoog Julius Spier (1887-1942), die zij begin 1941 leerde kennen. Voor haar werd Spier, die zij in haar dagboek als ‘S.’ aanduidt, haar grote leermeester maar ook haar grote liefde. Door zijn bijzondere persoonlijkheid had hij een sterke invloed op haar ontw) ikkeling. Zo raadde hij haar aan een dagboek bij te houden om daarin haar innerlijke groei vast te leggen. Samen met hun gemeenschappelijke vriendin Henny Tideman (1907-1989) opende Spier voor Etty Hillesum de weg naar God. Hij overleed op 15 september 1942 aan longkanker, maar toen was Etty Hillesums leven al zo grondig veranderd dat zij dit verlies goed kon verwerken. Aan haar vertrouwde bureau begon zij steeds meer inzicht te krijgen in de menselijke conditie.

Op 15 juli 1942 had zij door bemiddeling een functie gekregen bij de afdeling ‘culturele zaken’ van de Joodsche Raad in Amsterdam. Zij werkte daar slechts twee weken en tegen haar zin. Reeds op 30 juli 1942 werd zij op haar verzoek naar kamp Westerbork overgeplaatst om bij de afdeling ‘Sociale Verzorging Doortrekkenden’ te gaan werken. Als lid van de Joodsche Raad had zij een speciaal reisvisum, waardoor zij nog enkele malen naar Amsterdam kon terugkeren. Daar werd zij in de winter van 1942-43 ziek. Toen zij weer genezen was, ging zij niet in op voorstellen van vrienden om onder te duiken, maar keerde zij naar kamp Westerbork terug. Zij wilde het lot van haar volk delen, legde zij uit. Op bijzonder bevel van Rauter werd de familie Hillesum op 7 september 1943 op transport gesteld (behalve Jaap Hillesum, die pas later werd opgepakt). Volgens opgave van het Rode Kruis zou zij op 30 november 1943 in Auschwitz-Birkenau zijn omgekomen, maar deze datum is niet meer dan een gissing. Over haar verblijf in het vernietigingskamp is ons niets bekend.

Etty-_the_Letters_and_Diaries.. (2)Etty Hillesum liet een indrukwekkend literair oeuvre na, dat uit een dagboek en vele brieven bestaat, waarvan er twee reeds tijdens de oorlog in een illegale editie werden gepubliceerd. Haar dagboek is op haar verzoek na de oorlog door haar vriendin en huisgenote Maria Tuinzing (1906-1978) overhandigd aan haar vriend, de schrijver Klaas Smelik (1897-1986) – met de opdracht dat hij voor publicatie moest zorg dragen. Deze wens kon Smelik echter niet vervullen, omdat in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw uitgevers niet in Hillesums filosofische kijk op oorlog en vervolging geïnteresseerd waren. Maar toen zijn zoon Klaas A.D. Smelik (* 1950) het in 1979 nogmaals probeerde,
Etty-_De_nagelaten_geschriften_2002 (1)waren de tijden veranderd. Zo kwam in 1981 ‘Het verstoorde leven: Dagboek van Etty Hillesum, 1941-1943′ uit. Dit is een bloemlezing uit de dagboeken en brieven die door de uitgever Jan Geurt Gaarlandt was samengesteld. Het was meteen een groot succes, ook in het buitenland – want deze bloemlezing is in vele talen vertaald. In 1986 verscheen de integrale editie van haar nagelaten geschriften onder de titel ‘Etty: de nagelaten geschriften van Etty Hillesum 1941-1943′ onder redactie van Klaas A.D. Smelik, waarvan in 2002 een Engelstalige editie verscheen, in 2008 een Franse en in 2012/3 een Italiaanse. Een complete editie in het Duits is in voorbereiding.

Etty_5 (1)

Etty Hillesums dagboek geeft inzicht in de innerlijke veranderingen die zij als een jonge Joodse vrouw tijdens de Tweede Wereldoorlog doormaakte. Het contrast tussen haar groeiende spiritualiteit en de steeds ernstiger wordende gevolgen van de vervolging voor de Joden in Nederland is zeer opvallend. Het dagboek laat zien hoe Etty Hillesum zich via haar relatie met Spier en met andere vrienden, en door het existentieel lezen van vele boeken in korte tijd tot een volwassen persoonlijkheid ontplooide met een eigen levensvisie en een intieme omgang met God. Zij leerde zichzelf en het lot van haar volk aanvaarden, maar zonder enige resignatie. Het dagboek is daardoor een monument geworden van spiritualiteit en van geestelijk verzet tegen vervolging en haat. Hierin ligt ook de actualiteit van haar geschriften.

images (1)

Toch is de receptie van haar werk niet onomstreden. Daarbij vallen twee punten op: een zeer verschillende beoordeling van Hillesums keuze om niet onder te duiken en onzekerheid over het Joodse karakter van haar visie. Aandachtige lezing van de volledige tekst laat echter zien dat veel van deze discussie teruggaat op een verkeerd verstaan van haar nagelaten geschriften, ten dele in de hand gewerkt door de soms wat eenzijdige selectie in ‘Het verstoorde leven’. Pogingen om van Hillesum een christelijke heilige te maken of om haar Joodse identiteit ter discussie te stellen gaan lijnrecht in tegen haar streven om een onafhankelijke geest te zijn, niet gebonden door geloof of politieke overtuiging, maar ook tegen haar uitdrukkelijke wens om als Joodse vrouw solidair te zijn met haar eigen volk.

images (1) 

De originele dagboekcahiers en brieven zijn vijftig jaar na haar dood in 1993 door de Etty Hillesum Stichting aan het Joods Historisch Museum in Amsterdam geschonken, alwaar ze worden bewaard. In Deventer is het Etty Hillesum Centrum gevestigd en in Middelburg het Etty Hillesum Onderzoekscentrum. Scholen zijn naar haar vernoemd in Deventer en Den Helder. Ook in het buitenland leidt de belangstelling voor Etty Hillesum tot steeds weer nieuwe initiatieven. Het belangrijkste is echter de invloed die haar werk heeft op het persoonlijke leven van vele van haar lezers.

Klaas A.D. Smelik

POWERPOINT PRESENTATIE

Als eerste introductie tot leven en denken van Etty Hillesum hebben wij een PowerPointpresentatie ontwikkeld.

Klik op onderstaande link om een PowerPointpresentatie over Etty Hillesum te bekijken.

download presentatie Etty Hillesum