Etty Hillesum

Onderzoeks centrum

Interview met Prof. dr. Klaas A.D. Smelik,

organisator van het Etty Hillesum congres,

10-12 september 2018 in Middelburg

door Julie Benschop-Plokker

De dagboeken en brieven van Etty Hillesum vormen een bijzondere kroniek van het leven van een jonge Joodse vrouw en haar lotgenoten in de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam en kamp Westerbork. Sinds het verschijnen van de bloemlezing Het verstoorde leven in 1981 wordt haar werk over de hele wereld gelezen en bestudeerd. Prof. dr. Klaas A.D. Smelik verzorgde de integrale en geannoteerde uitgave van de dagboeken en brieven van Hillesum Etty, die voor het eerste verscheen in 1986. Smelik is directeur van het Etty Hillesum Onderzoekscentrum (EHOC) in Middelburg, dat van 10-12 september 2018 een internationaal Etty Hillesum Congres organiseert.

 

Etty Hillesum staat volop in de belangstelling. Onlangs verscheen er een omvangrijke bundel over haar werk bij Amsterdam University Press, Judith Koelemeijer werkt aan haar biografie, en in 2017 werd zij uitgeroepen tot grootste Middelburger aller tijden.

Wat is precies de rol van het Etty Hillesum Onderzoekscentrum?

Het Etty Hillesum Onderzoekscentrum is in 2006 opgericht aan de Universiteit Gent. Ik ervoer dat overal ter wereld mensen bezig waren met de nagelaten geschriften van Etty Hillesum, ook in de vorm van wetenschappelijk onderzoek, maar dat iedereen bij een nulpunt begon zonder op de hoogte te zijn van het feit dat al veel anderen onderzoek hadden gedaan naar haar dagboeken en brieven. Dit resulteerde in artikelen met elke keer een uitleg van wie Hillesum was en zonder verwijzingen naar bestaande literatuur over haar, uitsluitend verwijzingen naar haar dagboeken en dan meestal nog naar de bloemlezing daaruit in de versie van Het verstoorde leven in plaats van naar de integrale versie. Daardoor was er eigenlijk geen wetenschappelijke discussie rondom haar werken ontstaan. Ik dacht daarom dat het goed zou zijn, als er een wereldwijd coördinatiecentrum zou komen voor het Etty Hillesum onderzoek, en dat heb ik dus in 2006 opgericht.

Waarom een internationaal Etty Hillesum congres?

Een van de mogelijkheden om onderzoekers met elkaar in contact te brengen is het houden van een congres. In 2008 is het eerste congres geweest, in 2014 het tweede, allebei in Gent. Dit heeft tot een goed resultaat geleid; mensen uit heel veel verschillende landen kwamen bij elkaar en hebben elkaar leren kennen. Het heeft ook geresulteerd in twee dikke congresbundels, die verschenen zijn bij Brill.

In 2015 is in verband met mijn emeritaat het EHOC verhuisd van Gent naar Middelburg, de stad waar Etty Hillesum in 1914 werd geboren. Wij hebben ons daar gesetteld en het leek een goed idee een derde congres nu in Middelburg te houden in 2018, dus 10 jaar na het eerste congres. De respons was goed en we hebben een veertigtal sprekers uit 16 landen.

Heeft dit congres een speciaal thema?

Er zullen verschillende thema’s aan de orde komen. Een van de belangrijkste onderzoeksthema’s is de vergelijking tussen Etty Hillesum en geestverwanten, vergelijkend onderzoek dus. Het allereerste wetenschappelijke artikel dat over Hillesum verscheen, van Piet Schrijvers uit Leiden, was een vergelijking tussen Hillesum en de schrijver Seneca. Het laat zien dat het niet strikt noodzakelijk is dat de auteur of filosoof die naast haar wordt gezet, iemand is, die zij ook citeert. De vergelijking is verhelderend, omdat zo het eigen karakter van Hillesum steeds duidelijker naar voren komt. Natuurlijk, als je haar vergelijkt met iemand als Rilke is dat van een andere orde, omdat zij Rilke veel heeft geciteerd en hij veel invloed op haar heeft gehad, maar bijvoorbeeld de vergelijking tussen Etty Hillesum en Sophie Scholl is ook zeer verhelderend geweest. Zij zijn wel tijdgenoten, maar zij hebben elkaar niet gekend. Het is heel opmerkelijk hoeveel overeenkomsten er tussen deze twee vrouwen zijn, die beiden door de nazi’s zijn vermoord.

Het congres wordt georganiseerd door het EHOC en wordt gehouden in het Oude Stadhuis van Middelburg, onderdeel van University College Roosevelt (UCR). Wat is de band met UCR?

Toen het EHOC naar Middelburg kwam, is meteen een sterke samenwerking ontstaan met UCR. De zwaartepunten van UCR sluiten heel goed aan bij het werk van Hillesum. Als zodanig heeft het EHOC een aanvullende functie, die goed past bij de zaken waarmee UCR bezig is, zoals mensenrechten. Daarnaast is het een mooi toeval dat de familie Roosevelt net als Etty Hillesum een connectie heeft met Middelburg. De gedachte van de Four Freedoms Award van de Roosevelts komt goed overeen met wat Hillesum in dezelfde periode heeft beseft en geschreven. Roosevelt heeft immers ongeveer in dezelfde tijd zijn vier vrijheden geformuleerd. Het is heel opmerkelijk dat het gedachtegoed van president Franklin Roosevelt en de schrijfster Etty Hillesum heel nauw lijken aan te sluiten. Aan de vier vrijheden van Roosevelt zou als vijfde vrijheid de vrijheid van haat zoals door Hillesum bepleit kunnen worden toegevoegd. Zolang er geen vrijheid is van mensen ten opzichte van hun haatgevoelens, komt van die andere vrijheden weinig terecht.

Het congres vindt plaats van 10-12 september en valt deels samen met de viering van Rosj Hasjana, het Joodse nieuwjaarsfeest. Is de datum voor het congres opzettelijk zo gekozen?

De datum van 10 september is gekozen, omdat het dan 75 jaar geleden is dat Etty Hillesum aankwam in het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Op die dag breekt de laatste fase van haar leven aan, waarover we verder geen informatie hebben. Wij vonden dit een mooie datum om heel goed vast te houden dat Etty Hillesum is vermoord door de nazi’s, omdat zij Joods was. Je ziet in de receptie van Hillesum de neiging om haar Joods-zijn te vergeten, te verbloemen.

Bovendien is haar aankomst in Auschwitz het ogenblik geweest, waarop zij werd geconfronteerd met het feit dat zij het Massenschicksal van haar volk écht ging delen, zoals zij dit in haar dagboek noemde. Niet zoals in kamp Westerbork, maar het uiteindelijke lot in de eindfase. Daarom vonden wij 75 jaar na dato een heel specifieke tijdsbepaling. Rosj Hasjana begint op de zondagavond vóór het congres en wij hebben afgesproken met de Joodse gemeente in Middelburg dat de dienst van Erev Rosj Hasjana zal openstaan voor deelnemers van het congres. Een aantal deelnemers heeft al te kennen gegeven dat zij graag het congres op deze manier willen beginnen met de dienst in de synagoge.

Rosj Hajsana is een tijd van inkeer en nadenken over jezelf en dat is in feite ook een rode draad van het congres, omdat het bestuderen van de dagboeken en brieven van Etty Hillesum ook altijd samengaat met wat dit voor jouw persoonlijk leven betekent. Het is wetenschap, maar je ziet bij alle onderzoekers dat het toch ook snaren raakt in hun eigen ziel.

Kunt u iets vertellen over het programma van het congres?

Er zijn drie ochtenden met plenaire lezingen. ’s Middags werken er verschillende groepen parallel en kan men kiezen welke lezing men wil bijwonen. Op maandagnamiddag hebben we ook de opening van een bijzondere Etty Hillesum expositie van de Italiaanse kunstenares Lucrezia Zanardi in Sjakie’s Chocolademuseum in Middelburg en ’s avonds is er een programma met onder andere een zeer inspirerende toneelvoorstelling over Etty Hillesum in het Provinciehuis.

Het congres staat open voor iedereen die geïnteresseerd is in Etty Hillesum.
De voertaal is Engels.
Datum: 10-12 september 2018
Plaats: Oude Stadhuis, Markt, Middelburg
Kosten: 50 EUR (3 dagen); 25 EUR (1 dag); 30 EUR (studenten)
Aanmelding en meer informatie: conference@ehoc.nl